top of page
Buscar

Heterossexualidade Compulsória nas Relações Internacionais

por Juddy Garcez Moron


Que as Relações Internacionais (RI) enquanto disciplina é um campo notoriamente genderizado, racializado e ocidentalocêntrico, todas¹ sabemos. E que movimentos de resistência contra esse status quo baseado em desigualdades e iniquidades têm se tornado cada vez mais presentes nas RI também é inquestionável. Ainda assim, falhamos, por vezes, em abordar questões que são fundamentais na construção e desenvolvimento da disciplina e que, portanto, necessitam urgentemente serem debatidas.

Como já expusemos anteriormente em outros textos, muitos assuntos que são de vital importância para as discussões feitas em RI escapam aos famigerados “Grandes Debates” e a literatura canônica. Um exemplo bem simples, e ainda inserido no âmbito do mainstream, é o enraizamento dos conceitos de soberania e anarquia quase como dois órgãos separados do corpo, o Estado: ambas as noções parecem ter vida própria no contexto internacional e só passaram a ser questionadas com a chegada das abordagens reflexivistas (Ver Walker, 1993; e Bartelson, 1998).

Conforme Prata Filho (2019, p.423), “RI geralmente naturaliza alguns problemas em vez de outros e controla o que pode ser considerado teoria de Relações Internacionais ou não.”² Isto posto, é bem fácil presumir quais assuntos podem ou não ser discutidos. Contudo, é nosso dever enquanto pesquisadoras críticas problematizar assuntos que, por vezes, são polêmicos ou desconfortáveis. A heterossexualidade compulsória é um deles. De forma bem simples, esse conceito firma-se na ideia de que a heterossexualidade, assim como a maternidade, é uma instituição social (RICH, 1980) e, como tal, possui poder social coercitivo. Para Rich (1980), essa instituição “ecoou os ditames do mercado econômico e o papel que o capitalismo demanda que as mulheres tenham na produção e/ou reprodução.” (RICH, 1980, p.633)

Dando um passo atrás e observando o desenvolvimento do conceito, Seidman (2009) observa que ele surgiu por volta do final dos anos 1960 e início da década seguinte e foi inicialmente pensado por feministas lésbicas e liberacionistas gays. Ainda para o autor, a percepção de que a hetorossexualidade é compoulsória foi uma grande inovação no âmbito dos estudos da sexualidade, tendo em vista que ela deu um giro analítico e passou a focar menos no indivíduo e atos individuais e mais nas estruturas institucionais de discriminação contra homossexuais, de execução da heterosexualidade normativa e suas consequências para as pessoas não heterossexuais. (SEIDMAN, 2009)

Embora a visão dos dois grupos responsáveis pela criação do conceito divirjam em alguns aspectos, ambos compreendem que “a heterossexualidade normativa cria uma ordem estrutural de binarismo de gênero, divisão hetero-homossexual, dominância masculina, e privilégio heterossexual.” (SEIDMAN, 2009, p.19) Pensando especialmente no caso das mulheres, a compreensão social de que a heterossexualidade é algo quase que inato (em oposição a homossexualidade como escolha) é extremamente aprisionador. Como Rich (1980, p.657) ressalta, “a mentira mantém inúmeras mulheres psicologicamente presas, tentando encaixar mente, espírito e sexualidade em um roteiro prescrito porque elas não podem olhar para além dos parâmetros do aceitável.”

O aceitável, neste caso, é a relação heterossexual, monogâmica e que coloca a mulher em uma condição de reprodutora. A tal “família tradicional brasileira”, com o homem branco, cis, hetero e de classe média no cerne, com a mulher - também cis, branca e de classe média - dentro de casa, cuidando de suas crianças, e em um relacionamento monogâmico, passa a ser o ideal no contexto heteronormativo. É interessante notar que, nesse sentido, além de haver uma hierarquia hetero-homossexual, há diferença entre heterossexualidades. Como apontado por Seidman (2009), pessoas heterossexuais que trabalham com sexo, pornografia e setores afins também são consideradas como “desviantes” do modelo “normal”.


A noção de heterossexualidade compulsória, então, implica diferenças e hierarquias entre homossexuais e heterossexualidades. Dadas essas hierarquias sexuais, a política excede a política de preferência de gênero, desencadeando, por exemplo, conflitos sobre o propósito da sexualidade (procriação, amor, prazer, valores expressivos), sobre normas de comportamento íntimo e arranjos (casamento, coabitação, monogamia), sobre as normas de gênero de sexualidade, acima das normas que regulam o sexo e a esfera público/privado, e assim por diante. Esses conflitos têm seus próprios padrões distintos de divisão e hierarquia, bem como suas próprias estratégias de regulação e resistência. (SEIDMAN, 2009, p.24)


Apesar do apelo que o conceito possui, com o aprofundamento dos estudos de gênero e sexualidade, a teoria queer em especial colocou em xeque a noção de heterossexualidade compulsória e a passou a ler essa instituição como sendo algo muito menos rígido. Introduziu-se, então, a ideia de “heterossexualidade normativa”, em que, em muitos setores, mulheres lésbicas e homens gays são incorporados, embora ainda permaneçam em uma posição subordinada. (SEIDMAN, 2009)

Nesse cenário, que de acordo com o autor é o atual, a heterossexualidade já não é mais compulsória. Entretanto, ela figura como sendo a norma pública, suas bases hierárquicas executivas e “suas culturas informais e de gênero continuam a privilegiar a heterossexualidade de maneiras padronizadas, é apropriado falarmos da institucionalização da heterossexualidade normativa.” (SEIDMAN, 2009, p.26)

E você, cara leitora, pode estar pensando, “tá, mas e o que isso tem a ver com as RI? Por que o conceito - tanto o antigo quanto o novo, repensado, é uma das bases fundacionais da disciplina?” Para responder a essas duas perguntas não é preciso irmos tão longe: basta refletirmos sobre a marginalização não somente dos estudos feministas, mas também - e de forma mais intensa - dos estudos queer.

Tais abordagens, que possuem um viés mais emancipacionista e profundamente crítico, costumam trazer o local para o internacional. Antes, costumam reviver o local no internacional, tendo em vista que o último, embora pareça etéreo e distante, é constituído pelo primeiro. Segundo Prata Filho (2019, p.426), “RI também acontece em micro espaços, em relações entre pessoas comuns, no espaço privado da casa.”

Dito isto, respondo a primeira questão que levantei: a heterossexualidade compulsória importa para as RI quando vemos que grande parte dos sujeitos ignorados pelos estudos internacionais é formada por pessoas consideradas “dissidentes”, tanto no que diz respeito a heteronormatividade, quando no que tange questões de raça, classe, religião, gênero, localização geográfica, idade etc. Compreender que a heterossexualidade é frequentemente lida como a norma nos ajuda a enxergar as práticas, ações e sujeitos que são repetidamente ignoradas ou mesmo silenciadas pelas teorias internacionais por não se encaixarem em uma identidade pré-determinada.

De certa forma, entender tal discussão é uma passo para perceber a resposta da minha segunda questão: embora as RI tenham certo fetiche por instituições, elas falham em dissertar acerca dos estatutos sociais que lhe servem como fonte de poder e base material de coação. Quantas pesquisadoras não deixaram de investir seu tempo estudando um assunto que não era considerado RI ou mesmo foram física e academicamente rechaçadas por não se apresentarem como uma mulher normal³?

Como o mote da teoria crítica nos ensina: toda teoria é para algo e para alguém. Podemos afirmar, então, que toda instituição - e todo silêncio - também é para algo e para alguém. Cabe a nós, agora, desvelar os interesses e os grupos por trás deles e, a partir disso, decidirmos o que nos cabe e o que não.

Finalizando, embora a heterossexualidade compulsória tenha sido compreendida por Seidman (2009) e outros autores como um conceito a ser suplantado pela noção de heterossexualidade normativa, nós, enquanto pesquisadoras brasileiras, precisamos olhar para a nossa realidade e questionarmos se, de fato, a heterossexualidade deixou de ser compulsória - ou só pareceu ter deixado de ser, uma vez que, ser uma pessoa “dissidente” no Brasil - seja via sexual, racial, religiosa etc. - embora pareça ser mais “socialmente aceito” na teoria, não o é na prática.

Notas


¹ A opção pela utilização do plural feminino como forma de generalização dá-se como um meio de enfrentar, academicamente, a ideia de que o mundo é (re) construído no masculino.

² Esta e outras traduções são da autora.

³ A palavra normal é usada aqui para propositalmente criar confusão na leitura. Afinal, o que é ser uma mulher normal? Quem define a norma?



Referências Bibliográficas


Bartelson, J. ‘Second Natures: Is the State Identical with Itself?’, European Journal of

International Relations 4(3), 1998


Prata Filho, R. Dialogues Between Queer International Relations (2016) and Sexualities in World Politics (2015): What Does IR Need to Learn?. Contexto int., Rio de Janeiro , v. 41, n. 2, p. 415-429, Aug. 2019. Disponível em: <http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0102-85292019000200415&lng=en&nrm=iso>. Acesso em 15 fev. 2021


Rich, A. Compulsory Heterosexuality and Lesbian Existence. Signs, Vol. 5, No. 4,

Women: Sex and Sexuality. (Summer, 1980), pp. 631-660. Disponível em:

<http://links.jstor.org/sici?sici=0097-9740%28198022%295%3A4%3C631%3ACHALE

%3E2.0.CO%3B2-2> Acesso em 15 fev. 2021


Seidman, S. Critique of Compulsory Heterosexuality. Sexuality Research & Social Policy: Journal of NSRC, Vol. 6, Issue 1, pp. 18–28, 2009. Disponível em: <http://www.ucpressjournals.com/> Acesso em 15 fev. 2021


Walker, R.B.J. Inside/outside: International Relations as Political Theory. Cambridge:

Cambridge University Press, 1993





 
 
 

5 comentários


sc88e.com dạo này mình thấy nhắc hoài nên cũng bấm vào xem thử cho biết, kiểu lướt nhanh chứ không ngồi mò lâu. Cảm giác đầu tiên là trang nhìn khá thoáng, bố cục chia khối rõ nên kéo xuống một đoạn là hiểu đại khái đang có gì. Mình để ý phần thông tin họ trình bày theo dạng bảng cột nên nhìn nhanh dễ bắt, không bị rối như mấy site nhồi chữ. Thanh menu cũng nằm chỗ dễ thấy, bấm qua lại mấy mục không phải tìm quanh quẩn. Nói chung vào xem vài phút thôi mà thấy mọi thứ sắp xếp gọn gàng, nhất là mấy khối nội dung và cách canh bảng cột trên giao…

Curtir

https://xosoplus.mobi/ mình ghé vào coi thử vì thấy mọi người nhắc hoài, kiểu tò mò giao diện với cách họ chia mục thôi. Vừa vào là thấy họ gom theo chủ đề khá dễ hiểu, có phần XSMB theo ngày nên nhìn cái biết mình đang ở trang nào, không phải mò lâu. Mình lướt xuống thì thấy khối “Đầu Lô tô / Đuôi Lô tô” trình bày dạng bảng cột, nhìn gọn và dễ quét mắt, không bị dính chữ tùm lum. Nói chung cuộn một hồi vẫn theo kịp vì tiêu đề và phần nội dung tách ra rõ ràng, nhất là cái bảng Đầu Lô tô/Đuôi Lô tô đặt ngay ngắn nên nhìn rất rõ trên trang.

Curtir

https://gg88.llc/ hôm bữa mình thấy ai đó nhắc nên tò mò bấm vào xem thử. Vào cái là thấy giao diện khá thoáng, kiểu tối giản nhưng nhìn vẫn hiện đại, không bị rối mắt. Mình chỉ lướt nhanh thôi chứ không đọc kỹ, mà vẫn dễ nắm vì các mục được xếp gọn gàng, nhìn qua là biết chỗ nào là phần giới thiệu chung với chỗ nào là nội dung trải nghiệm. Cuộn trang cũng ổn, chuyển qua lại không bị giật hay loạn bố cục. Nói chung hợp kiểu người vào xem nhanh cho tiện, đỡ phải mò mẫm. Mình thích nhất là cách họ chia danh mục theo khối rõ ràng, chữ vừa đủ và bố…

Curtir

This was a nice read because it stayed simple and didn’t make me feel like I had to decode anything. I liked how it sprinkled in quick everyday examples so the tips actually stuck, and the explanations felt practical instead of just “do this, do that.” Halfway through I ended up clicking around newimage.io since it gives off a similar helpful vibe when you want to go a bit deeper without getting overwhelmed. The writing also felt like it came from someone who’s tried this stuff for real, not just recycling the same generic points. And honestly, the page was easy on the eyes—short chunks, clear headings, and it was super skimmable thanks to the clean layout with those tidy…

Curtir

This was a chill read and I liked how it got to the point without turning into a wall of jargon. The way it sprinkled in quick everyday examples helped me actually remember the tips instead of just nodding along. Somewhere in the middle I found myself clicking around newimage.io too, mostly because it has that same “here’s the idea, here’s why it matters” vibe when you want a bit more context. Nothing felt padded out, and I didn’t have to keep scrolling back up to figure out what a section was talking about. Also appreciated that it’s broken up in a way that’s easy on the eyes, with short chunks and headings that stand out when you’re skimming. The…

Curtir
  • Instagram
  • LinkedIn
  • Twitter
  • Youtube
bottom of page